MEŞRUTİYET DÖNEMİ ÇAĞDAŞ İRAN ROMANI

irena · **irena** » 27 Şub 2007, 13:11

Aslında roman ve hikaye bugünkü anlamında olmasa bile eskiden beri İran edebiyatında mevcuttu ve bunların çoğu manzum olarak kaleme alınmıştır. 11. yüzyıldan bu yana İran edebiyatında, Avrupai romanla ortak özelliklere sahip olan güzel hikayeler göze çarpar ancak bunlar her yönüyle Avrupai roman sayılamaz. Bu hikayelerde, bir romanda bulunması gereken hayal gücü, yaratıcılık, çekicilik ve heyecan vardır ama işlenen temel konu aşk ve tarihi bir olay değildir. Çoğu, bir kahramanı övmek için kaleme alınmıştır. Örnek olarak Firdevsi, Şahnamesinde Rüstem’i yüceltir över.Bu gruba mensup yazarlar ve şairler, kahramanlarını olağanüstü bir güçle sahneye getirirler. İskendername’nin kahramanı olan İskender gibi efsaneleştirilmiş tarihî bir sima söz konusudur. Bazen de Emir Arslan ve Hamza gibi tarihî simalara aynı özellikler kazandırılır. Bu nedenlere dayanarak, hikayecinin tarihî bir şahsiyeti beğenip onun için bir hamase (kahramanlık destanı) yazdığı tahmin edilebilir. Buraya kadar, belirtilen özelliklerin temelde romandan farkı yoktur. Ancak bunun yanında İran hikayelerinde görülen sihir ve cadının da heyecan yaratması bakımından etkisi çoktur.

Şu kadar var ki, İran hikayelerindeki kahramanlar ve hikayelerin kuruluş tarzları, romanın doğal sınırını aştığı gibi, sahte bir görünüm de kazanmaktadır. Bu kahramanlık destanlarının en önemlileri, on birinci ve on ikinci yüzyıllarda kaleme alınan mensur İskendername ve Semek-i ayyâr’dır. Bu iki eserden sonra Dârâbnâme-yi Tarsûsî, Dârâbnâme-yi Bîgamî, Hamzaname, Muhtarname, Huseyn-i Gord, Emir Arslan ve bunun gibi yüzlerce eser yazılmıştır.

İslam peygamberi Muhammed’in amcası Hamza’dan bahseden Hamzaname ve İmam Hüseyin’in kan davasını güden cesur Muhtar-ı Sakafî gibi, kahramanlarının tarihte gerçekten yaşamış olduğu eserler de mevcuttur. kimi yazarlar da, kahramanları tarihte tanınmayan hikayeler yazmaya yönelmişlerdir. Bu kahramanlar, gerçekte yaşanmış olan ya da tarihî kaynaklarda adına rastlanmayan meçhul kişilerden ibarettir. Bu tür hikayelerin en ünlüsü Huseyn-i Gord’dur. Tûtînâme, Çihil Tûtî, Hezâr u yek şeb gibi birkaç hikayeyi içeren öyküler de göze çarpar. Bu tür kahramanlık hikayelerinin en iyi ve son örneklerinden biri Nâsırüddin Şah zamanında kaleme alınmıştır. Nakîbülmemâlik adlı bir saray adamı her gece Muzaffereddin Şah’a yatak odasında hikayeler anlatıyor, şahın kızı Fahrüddevle de mahfil arkasından duyduklarını yazıyordu. Böylece, belki de İran’da kendi türünde yazılan hikayelerin sonuncusu olan Emir Arslan-ı nâmdâr Farsça nesir sermayesine kazandırılmış oldu.Meşrutiyet dönemine gelindiğinde bu dönemin en önemli hikaye ve roman yazarları Muhammed Ali Cemalzade, Sadık Hidayet, Celal Âl-i Ahmed, Muhammed Hicazî, Sâdık Çûbek ve Muhammed Ali Efgânî dir.Birkaç köklü tarihi değişimin Fars romanının ortaya çıkması için gereken yolu düzleştirdiğini söylemek mümkündür.Bunlar şu şekilde sınıflandırılabilir:

· Bireyciliğin ve ulusun bireylerinin, orta sınıfın gelişimiyle eşzamanlı olarak kimlik kazanması.

· Sanatçının aristokrat ve saraylı koruyucularından ayrılması, dilin işlevinin değişmesi,nesrin demokratikleşerek gerçekliği betimleme yolunda kullanılması ve sanatçının yeni muhataplarına yaslanması.

· Yazılı eserleri hızlı bir şekilde yaymayı mümkün kılan basım tekniği imkanlarının hazırlanması.

Meşrutiyet döneminde toplumsal ilişkilerde, İranlıların hayata ve edebiyata bakış tarzlarında meydana gelen derin değişimi dikkate almadan, İran romanının ortaya çıkış nedenlerini kavramak kolay değildir. Bu dönemde “statüko”ya duyulan kuşku ve yeni kültürel yollar bulma çabası, ataerkil sessizliğin ve rehavetin yerini alır. Yeni düşünceler ortaya atılır, yeni oluşan orta sınıfın düşüncelerini ve davranışlarını ifade eden ve açıklayan aydınlar belirir. Bunların yazdıkları seyahatname türündeki öyküler, öykücülük bakımından okunmaya değer oluşlarından çok, meşrutiyet devrimi eşiğinde kara cehalet ve istibdat güçlerinin egemenliği altındaki halkın yaşam tarzını tasvir etmeleri dolayısıyla dikkate değerler. Başlangıçtaki romanlar biçim ve içerik bakımından geleneği kırmak istemekle birlikte, klasik edebi yöntemlere sıkı sıkıya bağlıdırlar. İran kıssacılığı geleneğiyle Avrupalı eserlerin çevirisinin etkisi altında meydana gelen bu eserler, eski değerlerin sarsıldığı ama modernist inançların da henüz sağlamlaşmadığı bir kültürel geçiş aşamasını gösterirler.İlk modern sefernameyi, İngiltere’ye gönderilen bir öğrenci olan Mirza Salih-i Şirazi, İngiliz liberalizmini yüceltmek maksadıyla yazmıştır. Mirza Ali Han Eminu’d-devle de, nesrinin güzelliği, kişiler ve mekanlar konusundaki ustaca canlandırmasıyla dikkati çeken bir sefername yazdı. Ancak sefername türündeki ilk öyküleri Meragai ve Talibof yazmıştır.

Meragai ve Talibof’un romanları şu zanla sona erer: “Kanuna dayalı yönetim, ancak eski düzenin araçlarıyla kurulabilir.” Bu, İran orta sınıfının isteklerini kendi içinde saklayan bir zandır.Bu sınıfın eğilimlerini sanatsal biçimde yansıtan aydınlar, eserlerindeki ilerici yönlere karşın, odalizm ile saltanatın yok olmasını, sonuçta da sömürge sultasının yıkılmasını isteyemezler. Onların bu kısıtlanmışlığı, İran orta sınıfının, tarihin belirli dönemindeki bilinç kısıtlanmasından kaynaklanır.

Meşrutiyet ortamının hazırlanması ve şekillenmesinde etkili bir rol oynayan bu değişim döneminin aydınları, aydınlanma çağı Avrupa’sının isteklerinin etkisiyle, kanunun ve düzenin istibdadın ve zorbalığın yerini almasını; bilimin ve bilginin cehaletin ve karanlık düşüncelerini yerine geçmesini ve mevcut toplumsal ilişkilerin toplumsal burjuvazi ilişkilerine dönüşmesini isterler. Bunlar meörtuiyet edebiyatının en önemli özelliklerinden biri olup 1340/1961 yılına dek İran edebiyatının en temel hedefleridirler. Bu dönemde “eskilerin reddi ve yenilerin kabulü”, İran’ın öncü aydınlarının Avrupa kültürüne ve düşüncesine hayran kalmasına neden olur. Her şey modernelist ölçülerle ölçülerek İran’ın geri kalmışlığı eleştirilir.

Meragai gibi ilericiler, her ne kadar İranlıların karanlık günlerini Avrupalıların ilerleyişiyle kıyaslayarak halkı ülkenin durumunun vahameti konusunda bilgilendirseler de, batı uygarlığını hiçbir değişiklik yapmadan almayı düşünen, sade yazmanın öncülerinde olan Mirza Malkum Han benzeri yazarların aksine, batıdaki ilerlemelerin ulusal çıkarlara uyarlanmasını talep ederler. İlk İran romanları, biçim ve içerik yeniliği bakımından, İran edebiyatında yeni bir oluşum sayılır ve Fars nesrinde yeni bir dönem başlatırlar. Bu edebiyat, keskin bir sınıfsal mücadele dönemini yansıttığından, göz önüne aldığı toplum kitlelerinin psikolojisini ve emellerini açıkça tasvir eder.

MEŞRUTİYET DÖNEMİ ÇAĞDAŞ İRAN ROMANI

MEŞRUTİYET DÖNEMİ ÇAĞDAŞ İRAN ROMANI

Kimler çevrimiçi